I tuğan tel...

Tatar tele – kiņ İdel-Ural buyları (Tatarstan, Başqortstan, Udmurtiə, Çuwaşstan, Mari respublikaları, Sember, Kirov, Samara, Penza, Nijgar, Sverdlaw, Sarıtaw, Orenbur өlkələre) həm Seberdə yəşəwçe tatarlarnıņ tuğan tele, Tatarstandağı ike dəwlət teleneņ berse. Tatar telendə şulay uq üz tarixi watannarınnan çittə – Rusiə өlkələrendə, Üzək Aziədə, Tөrkiə, Finləndiə həm dөnyanıņ başqa tөbəklərendə yəşəwçe tatarlar da sөyli.

Tatar tele Altay ğailəsendəge tөrki tellərneņ qıpçaq tөrkemenə kerə, ul başqort, qırımtatar, qazaq, qırğız, noğay tellərenə yaqın. Ədəbi tatar tele Qazan artı sөyləmenə nigezlənə, İdel-Uralnıņ kөnbatışı həm kөnyağında mişər sөyləme, ə kөnçığışında tiptər (Ufa) sөyləme də taralğan. Əsterxan həm seber tatarları da ədəbi tel bularaq Qazan artı sөyləmenə nigezləngənen tanıy.

Tatarlarnıņ yazma tele ğasırlar dəwamında ğərəp yazuına nigezləngən ide. Berençe ədəbi yadkərlər 15-nçe yөzyıllıqqa qarıy. Uzğan ğasırnıņ 20-nçe yıllar azağında bar tөrki dөnyadağı xərəkət nigezendə tatarlar latin xəreflərenə nigezləngən əlifbağa – Yaņalifkə küçte. Ləkin 1939-nçe yılda Məskəwdəge kommunist xakimiat tatar telen urıs xəreflərenə küçerde. Bu xəl rəsmən bügenge kөngə qədər saqlana, çөnki Rusiə xөküməte tatarlarnıņ latin imləsen torğızuına qarşı çığa. Gərçə əle 1997-nçe yılda uq Bөtendөnya Tatar Kongressı tatar telen kire latinğa qaytaru turında qarar qabul itep, Tatarstan parlamentı da monı soņraq raslağan ide.

Tatar tele tөrki tellərgə xas singarmonizm küreneşenə nigezlənə – qalın suzıqlar belən tartıqlar qalın əytelə, neçkələre belən – neçkə (balalar, əbilər, nənilər, tatarlar...). Bu qağidəgə turı kilməgən ğərəp, farsı wə urıs alınmaları da bar (waqiğə, tabiğət...) Xəzerge tatar telenə urıs telennən kergən süzlər belən çuarlanu xas. Tatarstanda bu uņaydan anıq səyəsət alıp barılmıy.