|
|
Bez tarixta ezlebez
Borın, borın zamanda...
| IV ğasır |
Üzək Aziə dalalarındağı xalıqlarnıņ Bөyek Küçeşe başlanuı |
| 552 |
Tөrki qaxanlıq tөzelüe, tarixi çığanaqlarda “tatar” iseme kürenə başlawı |
VII ğasır başı |
Tөrki qaxanlıqnıņ ikegə – kөnçığış həm kөnbatış өleşkə bülenüe |
| VI-VIII ğasırlar |
Protobolğarlarnıņ Azaq diņgeze buylarnda Bөyek Bolğar dəwləten qoruı, Qubrat xan çorı, anıņ ülemennən soņ Asparuxnıņ Trakiəgə kitüe, qalğan bolğarlarnıņ İdel buylap tөnyaqqa kütərelüe |
| 650-965 |
Tübən İdeldə Xəzər qaxanlığı |
| IX ğasır azağı |
İdel Bolğarstanı dəwləten qoru |
| 922 (hicri 310 yıl) |
Bagdadtan Bolğarğa xəlifət ilçelege kilüe, bolğarlarnıņ islam dinen qabul itüe |
| 10 ğasır azağı |
Qazan şəhərenə nigez salu |
| 1236 |
İdel Bolğarstanınıņ Çıņğızxan yawları tarafınnan yawlap alınuı |
| 1243 |
Altın Urda dəwləteneņ qorıluı |
| 1312-1342 |
Üzbək xan xakimiate çorı, Altın Urdada rəsmi din itep islam qabul itelə |
| 1437-1445 |
Oluğ Mөxəmmət xakimiate çorı |
| 1430-1440 |
Altın Urdanıņ tarqaluı |
| 1443 |
Qırım xanlığın qoru |
| 1445 |
Qazan xanlığın qoru |
| 1548, 1549, 1550 |
Yawız İvannıņ Qazanğa uņışsız yawları |
| 1552, 12 üktəbr |
Qazan urıs ğəskərləre tarafınnan yawlap alına, İdel-Uralda mөstəqil tatar dəwləteneņ yuqqa çığuı |
| 1552-1556 |
Tatarlarnıņ həm Urta İdel xalıqlarınıņ bəysezlek өçen kөrəşe |
| 1731-1764 |
Tatarlarnı çuqındıru өçen Новокрещенская контора qorıluı, tatar tarixında iņ awır çorlarnıņ berse, 1742-nçı yılda ğına İdel buyındağı 546 məçetneņ 418-e cimerelə |
| 1755 |
Tatarlarnıņ Batırşa mulla citəkçelegendə çuqındıruğa qarşı baş kütərüe |
| 1773-1775 |
Tatarlarnıņ Yemelyan Pugaçov baş kütərüendə qatnaşuı |
| 1783 |
Qırım xanlığın Rusiəgə quşu |
| 1788 |
Əbi patşa (Katerina II) fərmanı belən Rusiə mөselmannarı өçen Orenburda Diniə nazərəte qorıluı, soņraq ul Ufağa küçerelə |
XIX ğasır azağı – Ğomumtatar milləteneņ formalaşa başlawı
| 1905 |
Tatarlarda milli kütəreleş – berenşe tatar məcmuğası – “Nur” gazetı dөnya kürə, berençe teatr tөrkeme “Səyər” tөzelə |
| 1905-1906 |
Tatarlarda berençe səyəsi partiə - “İttifaq-əl-mөslimin” firqase tөzelüe, üz eşen 1914-nçe yılda tuqtata |
| 1906 |
Rusiəneņ II Dəwlət Dumasında “mөselman fraksiəse” qorıla |
| 1917, 22 yül |
Rusiə mөselmannarınıņ urtaq qorıltayında eçke Rusiə mөselmannarınıņ milli-mədəni moxtariaten iğlan itü, Milli Məcles saylanuı, anıņ başlığı itep Sadri Maqsudineņ bilgelənüe |
| 1917, 7 noyəbr |
Qazandağı xakimiatneņ bol'şeviklar tarafınnan yawlap alınuı |
| 1917, dikəber |
Milli Məclesneņ eçke Rusiə mөselmannarı өçen territorial' avtonomiə – İdel-Ural ştatları planın raslawı |
| 1920, 27 may |
Bol'şeviklarnıņ xəzerge Tatarstan çiklərendə avtonomiə qoruı, tatarlar yəşəgən qayber tөbəklərne çittə qaldıru |
| 1923-1939 |
Stalin xakimiate çorında Sovetlar Rusiəsendə qalğan tatar zialıları qatlamın yuqqa çığaru, millət xəteren beterü |
| 1939-1945 |
Finnarğa, germannarğa həm yaponnarğa qarşı suğışlarda Qızıl Armiə yağında kөrəşkən yөzləgən meņ tatar həlak bula |
| 1942-44 |
Bol'şeviklarğa qarşı suğışqan german Wehrmachtinda tatarlardan torğan “İdel-Ural” batalyonnarı tөzelə |
| 1944, 18 may |
Stalin fərmanı belən bar qırımtatar xalqı Qırımnan Urta Aziəgə sөrelə, yulda xalıqnıņ yaqınça yartısı həlak bula |
| 1944, 9 awgust |
Məskəwdəge kommunistik partiəneņ tatarlarda millətçelek üsügə qarşı maxsus qarar qabul itüe |
| 1953, 9 dikəber |
“Azatlıq” radiosınıņ tatar-başqort tapşıruları başlanuı |
| 1990, 30 awgust |
Tatarstan Yuğarı şurası respublikanıņ mөstəqillegen iğlan itə, tatarlarda dəwlətne torğızu өmetləre uyanğan çor, milli kütəreleş |
| 1991, 12 yün |
Tatarstan berençe prezidentın saylıy, Rusiə prezidentın saylawlarda Tatarstan rəsmi tөstə qatnaşmıy |
| 1991 |
Tatarstan üzeneņ Bəysez Dəwlətlər Berdəmlegenə ayırım ber respublika bularaq kerə alu xoquqı xaqında belderə |
| 1992, 21 mart |
Tatarstanda dəwlətçelek nigezləren nığıtqan həm anıņ Rusiə belən mөnəsəbətləren ikeyaqlı kileşü nigezendə qorunı bilgeləgən referendum ütə – qatnaşuçılarnıņ 61.4 faizı respublikanıņ mөstəqillegen yaqlap çığa. Tatarstan xalıqara xoquq subyektı dip iğlan itelə |
| 1992, yün |
Berençe Bөtendөnya Tatar Kongressı |
| 1992, 6 noyəbr |
Tatarstan üzeneņ mөstəqil Konstitutsiəsen qabul itə, anda “Tatarstan Rusiə belən mөnəsəbətləren maxsus kileşü nigezendə qorğan dəwlət” dielə |
| 1994, 15 fivral |
Tatarstan belən Risə arasında wəkələtlərne üzara büleşü xaqında ikeyaqlı kileşü imzalana |
| 2005, mart |
Tatarstan prezidentı Rusiə tarafınnan təqdim itelep Tatarstan parlamentı tarafınnan raslana |
| 2005, awgust |
Qazannıņ 1000 yıllığı |
|
