   
|
Bez tatarbız...Tatarlar – tөnyaq Evraziə kiņleklərendə yəşəgən həm nigezdə tatar telendə aralaşqan millət, alarnıņ yaqınça çirege xəzerge Tatarstan eçendə ğөmer kiçerə. Dөnyada barlığı 8 millionlap tatar bar dip sanala. Kiņ İdel-Ural tөbəge tatarlarnıņ tarixi wə milli watanı bulıp tora. Nəq şunı uq kөnbatış Seber turında əytep bula, anda millətneņ ayırım ber etnografik tөrkeme – Seber tatarları yəşi. Küpsanlı tatar məxəllələren Üzək Aziə dəwlətlərendə, Kөnçığış Tөrkestanda (Qıtay), Tөrkiədə, Rusiədə, Ukrainada, өleşçə qayber Yevropa illərendə, misal өçen Finləndiədə kürep bula. Tatarlarnıņ zur өleşe xənəfi məzhəbendəge sөnni mөselmannar, millətneņ ayırım ber dini tөrkeme bulıp pravoslav dinendəge kerəşen tatarları tora.
Başta bolğarlar həm alar belən bergə kөrəşkən cirle fin-uğır qabilələre tarafınnan kire borılğan mongollar axırğı çiktə İdel Bolğarstanın həm anıņ zur şəhərəre Bolğar wə Bilərne tulısınça cimerə. Tөbək yaņa xakimdarlar өstenlek itkən Altın Urda xanlığınıņ ber өleşenə əylənə. Waqıt ütü belən cirle həm kilmeşək tөrkilər arasında aralaşu kөçəyep, İdel-Ural buylarında xəzerge tatar milləten təşkil itkən etnikum barlıqqa kilə başlıy. Tatar etnogenezına tөbəktəge fin-uğır (ar, çirmeş) qabilələre də sizerlek өleş kertə. Altın Urdanıņ tarqaluı nigezendə qorılğan Qazan xanlığın inde tulı qanlı tatar dəwləte dip atarğa bula. Ul 1552-nçe yılda urıslar tarafınnan yawlap alınıp Məskəwgə buysına başlağaç ta, Qazan tatarları İdel-Uraldağı başqa tөrki həm fin-uğır tөrkemnərenə zur tə'sir yasap kilə. 15-nçe ğasırdan alıp Rusiədə sovetlar urnaşuğa qədər Qazan tatarları tele İdel-Uraldan alıp Qıtayğa qədər lingua franca – urtaq aralaşu tele wazifaların üti. |
Tatar milləte beryaqtan qatlawlı, əmma berük waqıtta bay tarix kiçergən xalıq. Xəzerge tatarlarnıņ etnogenezı 4-5 ğasırlarda Altay yaqlarınnan başta Azaq buylarına, soņraq isə өleşçə İdel buylap Çulman (Kama) tamağına kütərelgən tөrki bolğar qabilələrennən başlana. Alar qorğan İdel Bolğarstanı şul çordağı başqa dəwlətlər arasında iņ alğa kitkənnərennən berse bula, 922-nçe yılda bolğar əmire Almuş xan islam dinen qabul itə həm tatarlarnıņ ata-babaları ul çorda nıq alğa kitkən ğərəp mədəniatına quşıla. Berük waqıtta kөnçığış Daladan başqa tөrki qabilələrneņ (bəcənək, qıpçaq, nuğay) yawları kilep tora həm bolğarlar alar belən suğışıp ta, solıx qorıp ta daimi aralaşıp yəşi. Şundıy yawlarnıņ iņ dəhşətlese tarixqa mongol-tatar dip kerep qalğan Çınğızxan həm anıņ yawgirləre citəkçelegendə kilə.