Tatar, Tatarstan, Qazan

Tatar xalqınıņ olı dəwləti tarixı bar. Bu əle Üzək Aziə həm Altaydağı borınğı tөrkilərneņ qaxanatlar qoruına barıp totaşa. İdel-Ural buylarında isə berençe dəwlət bulıp ata-babalarıbız bolğarlar tөzegən İdel Bolğarstanı tora. Ul 9-nçı ğasır azağında qorıla həm ozaq waqıt Yevropanıņ tөnyaq-kөnçığışında berdənber ere dəwlət bulıp qala. 922-nçe yılda bolğarlar islam dinen qabul itə həm şunnan birle alarnıņ xəzerge warisları - tatarlar - tөnyaqqa iņ yıraq ütep kergən mөselman milləte sanala.

İdel Bolğarstanında tөrki mөselmannar ğına tügel, məcüsi çirmeşlər (marilar), arlar (udmurtlar) da yəşəgən. Anda kün həm bizəleş əyberləren citeşterü alğa kitkən bula, Yevropada berençe mərtəbə çuyın qoyıla başlıy. Bolğarstannıņ üz qorallı ğəskəre bula, ul daladan hərdaim hөcüm yasap torğan başqa küçmə tөrki yə slavən yawların ğına tügel, xətta Çınğızxan kөçləren də başta kire qağıp tora. 1236-nçı yılda ğına mongol yawları Bolğarstannı basıp ala, il Bөyek mongol imperiəseneņ ber өleşenə əylənə, soņraq Altın Urda dəwlətenə kerə. Bu dəwlətlərdə yəşəgən xalıqnıņ zur өleçen nigezdə dala tөrkiləre təşkil itə, Yevropada həm Rusiədə alarnı tatar digən ğomumi isem belən atıy başlıylar. 1438-nçe yılda İdel-Ural buylarında Altın Urda warisı bularaq Qazan xanlığı tөzelə, anıņ başqalası Qazanda urnaşa. Xanlıq citəkçelegendə өç səyəsi taraf - şartlı rəweştə "Qırım", "Məskəw" həm "Dala" partiələre arasında bertuqtawsız xakimiat өçen kөrəş baruı şuşı tatar dəwləten kөçsezlənderə həm 1552-nçe yılda Qazan urıs patşası İvan IV (Иван Грозный) tarafınnan yawlap alına. Şunnan birle tatar cirləre Rusiə xakimiatendə qala birə. Tatarlarnıņ ber өleşe kөçləp çuqındırıla, zur өleşe başqa tөbəklərgə qaçıp kitə.

1708-nçe yılda Petr I fərmanı belən Qazan gubernası tөzelə, tөbəkne urıslaştıru tağın da kөçəyə. Yaņa çuqındıru dulqını başlana ("Новокрещенская контора").

Rusiədə 1917-nçe yılda patşa xakimiate yuq itelgənnən soņ bol'şeviklar, İdel-Uralda bəysez tatar-başqort dəwləten qoruğa kirtə quyu yөzennən başta başqortlar өçen sovet avtonomiəsen qora, 1920-nçe yılda isə Tatarstan sovet avtonomiəse iğlan itelə. Tulısınça Məskəwdəge üzək xөkümətkə buysınğan şuşı avtonomiə çorında tatarlarnıņ milli üseşe өçen küpmeder şartlar tudırılsa da (kitap bastıru, matbuğat çığaru, teatr, h.b.), bolar barısı da kommunistik zaruriattən genə çığıp eşlənə, kommunizmnı cəyelderü maqsatına xezmət itkən küləmdə genə rөxsət itelə. 20-nçe ğasırnıņ 20-30-nçı yıllarında sovet diktatorı Stalin tatar xalqınıņ zialı qatlamın tulısınça diərlek yuqqa çığara, soņraq Germaniə belən suğışta da tatarnıņ şaqtıy ğına asıl zatları həlak bula. Başta küpləp açılğan tatar dөnyawi məktəpləre 80-nçe yıllarğa nigezdə awıllarda ğına qala. Tatarlarnı Tatarstannan çitkə cibərü, alar urınına başqa millətlərne kiterü səyəsəte alıp barıla.

Sovetlarnıņ tarqaluı tatar xalqı өçen yaņa mөmkinleklər tudıra. 1990-nçı yılnıņ 30-nçı awgustında Tatarstan parlamentı (Yuğarı Şurası) Dəwlət mөstəqillege (suverenlığı) turında deklaratsiə qabul itə. Anda Tatarstan qanunnarınıņ өstenlege, tatar teleneņ urıs tele belən bergə dəwlət tele buluı, sovet avtonomiəsen Tatarstan Respublikasına üzgərtü iğlan itelə. 1992-nçe yılnıņ martında Tatarstannıņ ayırım dəwlət buluın həm Rusiə belən maxsus kileşü nigezendə berləşüen xuplağan referendum ütkərelə. Şuşı nəticə şul uq yılnıņ 6-nçı noyəbrendə qabul itelgən Konstitutsiədə berketelə. 1994-nçe yılnıņ 15-nçe fivralendə Tatarstan həm Rusiə xakimiatləre arasında wəkalətlərne büleşü turında Kileşü imzalana.

Rusiə xakimiatenə Vladimir Putin kilü belən Məskəw bu Kileşüneņ əhəmiaten kimetü, Tatarstannı ğadi ber guberniə itep kürü səyəsəten alıp bara.